ବୌଦ୍ଧ ତନ୍ତ୍ର : ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଜ୍ଞାପରମ୍ପରାର ଏକ ବିସ୍ମୃତ ଅଧ୍ୟାୟ
ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଶାଶ୍ୱତ ପଣ୍ଡା
ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାର ଇତିହାସ କେବଳ ରାଜା, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର କାହାଣୀ ନୁହେଁ; ଏହା ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଜଗତକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାର ଏକ ଅବିରତ ପ୍ରୟାସର ଇତିହାସ ମଧ୍ୟ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସାଧନାଯାତ୍ରାରେ ବୌଦ୍ଧ ତନ୍ତ୍ର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, “ତନ୍ତ୍ର” ଶବ୍ଦଟି ଆଜି ସାଧାରଣ ଜନମନରେ ଯେପରି ଭୟ, ରହସ୍ୟ ଓ ଅଲୌକିକତାର ପ୍ରତୀକ ହୋଇଉଠିଛି, ତାହା ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଦାର୍ଶନିକ ମୂଲ୍ୟକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଦେଇଛି। ବାସ୍ତବରେ ବୌଦ୍ଧ ତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଚେତନାର ବିଜ୍ଞାନ, ମାନବମନର ରୂପାନ୍ତରଣର ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଦ୍ଧତି ଏବଂ ନିର୍ବାଣ ଅନ୍ୱେଷଣର ଏକ ବିକଶିତ ମାର୍ଗ।
ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମହାପରିନିର୍ବାଣ ପରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ କ୍ରମେ ବିଭିନ୍ନ ଧାରାରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଥେରବାଦ ଓ ମହାୟାନ ପରେ ଯେଉଁ ଧାରାର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ତାହା ହେଉଛି ବଜ୍ରୟାନ କିମ୍ବା ତାନ୍ତ୍ରିକ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ। ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ସପ୍ତମରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଧାରା ଭାରତର ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳରେ, ବିଶେଷକରି ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ୍ରଦେଶ ଓ କଳିଙ୍ଗରେ ଅଭୂତପୂର୍ବ ବିକାଶ ଲାଭ କରିଥିଲା। ଆଜି ଯେତେବେଳେ ରତ୍ନଗିରି, ଉଦୟଗିରି ଓ ଲଳିତଗିରିର ନିରବ ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ପଦଚାରଣ କରୁ, ସେତେବେଳେ ସେହି ପଥରମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ଯେପରି ଏକ ବିସ୍ମୃତ ଜ୍ଞାନପରମ୍ପରାର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ।
ଓଡ଼ିଶାର ବୌଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ କେବଳ ଧର୍ମୀୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦାର୍ଶନିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧ। ଚୀନା ପରିବ୍ରାଜକ Xuanzang ତାଙ୍କ ଭ୍ରମଣବୃତ୍ତାନ୍ତରେ ଓଡ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ବୌଦ୍ଧ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଏହି ଭୂମି ବଜ୍ରୟାନ ଓ ସହଜୟାନ ସାଧନାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ରତ୍ନଗିରିରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଅବଲୋକିତେଶ୍ୱର, ତାରା, ହେରୁକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବଜ୍ରୟାନ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି କେବଳ ଶିଳ୍ପକଳାର ନିଦର୍ଶନ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସଜୀବ ଦାର୍ଶନିକ ଆନ୍ଦୋଳନର ସାକ୍ଷ୍ୟ।
ବୌଦ୍ଧ ତନ୍ତ୍ରର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ରୂପାନ୍ତରଣ। ମନୁଷ୍ୟର ମନରେ ଥିବା ଲୋଭ, ମୋହ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା କାମନାକୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଦମନ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ କରୁଣାରେ ରୂପାନ୍ତର କରିବା ହିଁ ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ଏହି କାରଣରୁ ବଜ୍ରୟାନକୁ “ଉପାୟ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାର ସମନ୍ୱୟ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ମନ୍ତ୍ର, ମୁଦ୍ରା, ମଣ୍ଡଳ ଓ ଧ୍ୟାନ କୌଣସି ଯାଦୁବିଦ୍ୟା ନୁହେଁ; ଏଗୁଡ଼ିକ ମନୋସଂସ୍କାର ଓ ଚେତନାର ଅଭ୍ୟାସମୂଳକ ପ୍ରକ୍ରିୟା।
ବୌଦ୍ଧ ତନ୍ତ୍ରର ଦେବଦେବୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଭ୍ରମ ରହିଛି। ତାରା କିମ୍ବା ବଜ୍ରଯୋଗିନୀଙ୍କୁ ଯଦି କେବଳ ପୌରାଣିକ ଦେବୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଦର୍ଶନର ଗଭୀରତା ବୁଝିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେବୀମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଜ୍ଞାନ, କରୁଣା, ଶୂନ୍ୟତା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ। ସାଧକ ଧ୍ୟାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଭିତରେ ବିକଶିତ କରିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କରେ। ଏହି ପ୍ରତୀକବାଦ ହିଁ ବୌଦ୍ଧ ତନ୍ତ୍ରକୁ ସାଧାରଣ ଆଚାରବାଦରୁ ପୃଥକ କରେ।
ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବୌଦ୍ଧ ତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବ ଲକ୍ଷଣୀୟ। ଗ୍ରାମଦେବୀ ଉପାସନା, ଶକ୍ତିପୂଜା ଏବଂ କେତେକ ଲୋକାଚାରରେ ବଜ୍ରୟାନୀୟ ପ୍ରତୀକ ଓ ଧାରଣାର ପ୍ରତିଫଳନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଇତିହାସବିଦ୍ ଓ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମତରେ, ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ବୌଦ୍ଧ, ଶୈବ ଓ ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅନନ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଲାପ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ଧର୍ମୀୟ ବହୁଳତାକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥିଲା।
ଦୁଃଖର ବିଷୟ, ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ତନ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରାୟତଃ କୁସଂସ୍କାର, ଚମତ୍କାରବାଦ କିମ୍ବା ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ସହ ଯୋଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଐତିହାସିକ ଦଳିଲ, ପୁରାତତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକ ସାହିତ୍ୟର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ ବୌଦ୍ଧ ତନ୍ତ୍ର ମୂଳତଃ ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ଓ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ସାଧନାପଦ୍ଧତି। ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁରେ ରହିଛି ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ମୁକ୍ତି, ବାହ୍ୟ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ନୁହେଁ।
ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଅସ୍ଥିର, ଭୋଗବାଦୀ ଓ ମାନସିକ ଚାପପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟରେ ବୌଦ୍ଧ ତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ନୂତନ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଛି। ଆତ୍ମସଚେତନତା, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ମନୋନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଯେଉଁ ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକୁ ଆଧୁନିକ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଆଜି ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଛି, ସେଗୁଡ଼ିକର ଅନେକ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାଚୀନ ବଜ୍ରୟାନ ପରମ୍ପରାରେ ନିହିତ ରହିଛି।
ଓଡ଼ିଶାର ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ ଏକଦା ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ରତ୍ନଗିରିର ଇଟା, ଉଦୟଗିରିର ସ୍ତୂପ ଓ ଲଳିତଗିରିର ନିରବ ପ୍ରତ୍ନାବଶେଷ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ବିକିରଣ କରୁଛି। ବୌଦ୍ଧ ତନ୍ତ୍ର ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ ମୁକ୍ତିର ପଥ ବାହାରେ ନୁହେଁ, ମନୁଷ୍ୟର ନିଜ ଚେତନାର ଗଭୀରତମ ସ୍ତରରେ ଲୁକ୍କାୟିତ। ସେହି ଅନ୍ତର୍ଯାତ୍ରାର ନାମ ହିଁ ତନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ସେହି ଯାତ୍ରାର ଇତିହାସରେ ଓଡ଼ିଶାର ଅବଦାନ ଅନନ୍ୟ ଓ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ।
ଜୁନାଗଡ,କଳାହାଣ୍ଡି – ୭୬୬୦୧୪
ମୋ – +୯୧ ୯୪୩୭୩୬୨୯୨୯ //
+୯୧ ୯୪୩୮୩୯୭୦୨୯
ଜିମେଲ୍ – siddharthkashyap971@gmail.com
ସନ୍ଦର୍ଭ
1. Esoteric Buddhism in East Asia, Edited by Charles D. Orzech, Henrik H. Sørensen & Richard K. Payne.
2. Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations.
3. Indo-Tibetan Buddhism.
4. Buddhist Monuments.
5. Archaeological Survey of India, Reports on Ratnagiri, Udayagiri and Lalitgiri Excavations.
6. Ratnagiri Buddhist Site ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ରିପୋର୍ଟ।
7. Udayagiri Buddhist Site ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ରିପୋର୍ଟ।
8. Lalitgiri Buddhist Site ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ରିପୋର୍ଟ।
