ଶ୍ରୀମଦଭଗବତଗୀତାର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ଯାୟର ସାରକଥା– ୧୮
ସଂସାରର ଅର୍ଥ ହେଲା ଯାହା ବରାବର ଘୂରୁଛି । ଜୀବାତ୍ମା ଜନ୍ମଲାଭ କରୁଛି,ମରୁଛି,ପୁଣି ଜନ୍ମଲାଭ କରୁଛି, ପୁଣି ମରୁଛି । ଏଣୁ ଜୀବାତ୍ମା ଚକ୍ରଭଳି ଘୂରି ଚାଲିଛି । ଏଥିରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବାର ନାମ ମୋକ୍ଷ ବା ମୁକ୍ତି । ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଲାଭ କରି ପାରିଲେ ସଂସାର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହେବ । ଅଷ୍ଟାଦଶ(ଶେଷ) ଅଧ୍ଯାୟରେ ସମସ୍ତ ଗୀତା ଶାସ୍ତ୍ରର ସଂକଳନ ସହିତ ମୋକ୍ଷ ଲାଭର ଉପାୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିବାରୁ ଏ ଅଧ୍ଯାୟର ନାମ ମୋକ୍ଷ ଯୋଗ ରଖାଯାଇଛି ।
ଅଧ୍ଯାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଭଗବାନ କହିଲେ-ସନ୍ନ୍ୟାସର ଅର୍ଥ ସକାମ କର୍ମର ତ୍ଯାଗ ଓ ତ୍ଯାଗର ଅର୍ଥ କର୍ମଫଳର ତ୍ଯାଗ । କିନ୍ତୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ କର୍ମତ୍ଯାଗ ନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ ବୋଲି ଯେଉଁ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଭଗବାନ୍ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନାହାନ୍ତି । କର୍ମ ତ୍ଯାଗ କଲେ ସୃଷ୍ଟି ରକ୍ଷା ଅସମ୍ଭବ । ଏଣୁ କର୍ମତ୍ଯାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ମାତ୍ର କର୍ମଫଳ କାମନା ତ୍ଯାଗ କରିବାକୁ ହେବ । ତାହେଲେ , କର୍ମତ୍ଯାଗ ଦ୍ବାରା ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ , ନିଷ୍କାମ କର୍ମଦ୍ବାର ସେହି ଫଳ ମିଳିବ । ଯଜ୍ଞ, ଦାନ,ତପସ୍ବା-ଏକର୍ମ ଗୁଡିକ ତ୍ଯାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏ ସବୁର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଆବଶ୍ୟକ । ଫଳାକାଙ୍କ୍ଷା ତ୍ଯାଗ କରି ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ହେବ । ସ୍ବଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ମିଳିଥିବା କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ମୁକ୍ତିଲାଭ ହୁଏ । ଏହାକୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକ ତ୍ଯାଗ କୁହାଯାଏ । କର୍ମ,ଦୁଃଖ ଓ କଷ୍ଟଦାୟକ-ଏ ଉଭୟେ ଯେ କର୍ମ ତ୍ଯାଗ କରନ୍ତି , ସେହି ତ୍ଯାଗକୁ ରାଜସ ତ୍ଯାଗ କହନ୍ତି । ମୋହ ବଶତଃ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ ତ୍ଯାଗକୁ ତାମସ ତ୍ଯାଗ କହନ୍ତି ।
ଦେହଧାରୀ ବ୍ଯକ୍ତି କେବେହେଲେ କର୍ମ ତ୍ଯାଗ କରି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଯେ କର୍ମଫଳ ତ୍ଯାଗ କରି ପାରନ୍ତି ସେ ସବୁ କର୍ମ କରି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତ ତ୍ଯାଗୀ । ଅତ୍ଯାଗୀ(ସକାମ) ବ୍ଯକ୍ତିମାନଙ୍କର କର୍ମଫଳ ତିନି ପ୍ରକାର ହୋଇଥାଏ । ପୁଣ୍ଯ କର୍ମ ପାଇଁ ପରଲୋକରେ ସ୍ବର୍ଗାଦି ଲୋକ ଲାଭ (ଇଷ୍ଟ), ପାପକର୍ମ ପାଇଁ ନରକ ଭୋଗ(ଅନିଷ୍ଟ) ଏବଂ ମିଶ୍ରକର୍ମ ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକ ମିଳିଥାଏ । ଯେ କୌଣସି କର୍ମ ନିମିତ୍ତ ପାଞ୍ଚଗୋଟି-ଅଧିଷ୍ଠାନ,କର୍ତ୍ତାକରଣ ପୃଥକ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଦୈବ- କାରଣ ଅଟେ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ‘ ମୁଁ ଏହା କଲି ବା କରୁଛି ‘ ମନେ କରନ୍ତି ସେମାନେ ମୃଢ । ଯେଉଁମାନେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ବ ତ୍ଯାଗ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ।
କର୍ମଚୋଦନା(ପ୍ରେରଣା) ତିନି ପ୍ରକାର -ଜ୍ଞାନ,ଜ୍ଞେୟ,ପରିଜ୍ଞାତା ଏବଂ କର୍ମ ସଂଗ୍ରହ ତିନି ପ୍ରକାର-ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା । ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା ଗୁଣ ଭେଦରେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିବିଧ-ସାତ୍ତ୍ଵିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ । ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଏକ ଅକ୍ଷୟ ଅବିଭକ୍ତ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଜାଣେ ତାହା ସାତ୍ତ୍ଵିକ ଜ୍ଞାନ । ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ମନେ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ରାଜସ ଏବଂ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ,ଅଯୌକ୍ତିକ,ଅଯଥାର୍ଥ ଓ ଏକ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ତାକୁ ତାମସ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ । ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଆସକ୍ତି, ଅନୁରାଗ ଓ ଦ୍ବେଷ ଶୂନ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲେ ତାହାକୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକ କୁହାଯାଏ । ଫଳକାମନା,ଅହଙ୍କାର ଓ କଷ୍ଟର ସହିତ କରାଯାଉଥିବା କର୍ମକୁ ରାଜସ କୁହାଯାଏ । ଭବିଷ୍ୟତରେ ଫଳ,ବିତ୍ତାଦିର କ୍ଷୟ,ହିଂସା,ନିଜର ସାମର୍ଥ୍ୟ ବିଚାର ନ କରି ମୋହବଶରେ ଯେଉଁ କର୍ମ କରାଯାଏ ତାହାକୁ ତାମସିକ କହନ୍ତି । ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଙ୍କାର ଶୂନ୍ୟ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ,ଉତ୍ସାହୀ, ନିର୍ବିକାର, କର୍ତ୍ତାକୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକ କର୍ତ୍ତା କୁହାଯାଏ । ବିଷୟାନୁରାଗୀ,କର୍ମଫଳ ଅଭିଳାଷୀ,ପରଧନ ଲୋଭୀ,ହିଂସ୍ରକ,ଶୌଚ ଓ ଆଚାର ଶୂନ୍ୟ, ଲାଭାଲାଭରେ ହର୍ଷ ଓ ଶୋକଯୁକ୍ତ କର୍ତ୍ତାକୁ ରାଜସ କୁହାଯାଏ । ଅସାବଧାନ,ବିବେକ ଶୂନ୍ୟ,ଅବିନୀତ,ଶଠ,ଅମଙ୍ଗଳକାରୀ, ଅଳସ,ବିଷାଦ ଓ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରୀ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ତାମସକର୍ତ୍ତା କହନ୍ତି
ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୃତି ମଧ୍ୟ ଗୁଣଭେଦରେ ତ୍ରିବିଧ । ପ୍ରବୃତ୍ତି, ନିବୃତ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟାକାର୍ଯ୍ଯ,ଭୟାବହ,ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ-ଏ ସବୁକୁ ଠିକ୍ ଠିକ୍ ରୂପେ ଯେ ଜାଣିପାରେ ତାହା ସାତ୍ତ୍ଵିକ ବୁଦ୍ଧି । ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ଯକୁ ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଠିକ୍ ରୂପେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ ତାହାକୁ ରାଜସ ବୁଦ୍ଧି । ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ମନେକରେ,ସବୁ ବିଷୟକୁ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ ତାହା ହେଉଛି ତାମସ ବୁଦ୍ଧି । ସାତ୍ତ୍ଵିକ ଧୃତି ଏକାଗ୍ର ଓ ଐକାନ୍ତିକ ଭାବରେ ମନ,ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ସଂଲଗ୍ନ କରାଏ । ଧର୍ମ ଅର୍ଥ କାମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଓ ଫଳ ପାଇବାକୁ ଆଶା ରଖିଥିବା ଧୃତିକୁ ରାଜସୀ କୁହାଯାଏ । ନିଦ୍ରା, ଭୟ,ଶୋକ, ଗର୍ବ ତ୍ଯାଗ କରୁନଥିବା ଦୁର୍ମେଧା ଧୃତି ତାମସୀ ଅଟେ ।
ସୁଖ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର । ଯେଉଁ ସୁଖରେ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ ହୁଏ,ଦୁଃଖର ଅବସାନ ହୁଏ, ପ୍ରଥମେ ବିଷପରି ଓ ପରେ ଅମୃତ ପରି ଲାଗେ ତାକୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକ ସୁଖ କୁହାଯାଏ । ବିଷୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯୋଗରୁ ଜାତ ପ୍ରଥମେ ଅମୃତ ପରି ଓ ପରେ ବିଷପରି ହେଉଥିବା ସୁଖକୁ ରାଜସ ସୁଖ କହନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧିର ମୋହଜନକ, ନିଦ୍ରା ଆଳସ୍ଯ ଓ ପ୍ରମାଦରୁ ଉତ୍ପନ ସୁଖକୁ ତାମସ କୁହାଯାଏ ।
ବିଶ୍ରାମ ଭେଦରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବ୍ଯକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କର୍ମର ବ୍ଯବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା । ଯାହାର ପ୍ରକୃତି ଯେପରି ତା ପାଇଁ ଉର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା କର୍ମକୁ ତା’ର ସ୍ବଭାବ ନିୟତ କର୍ମ ବା ସ୍ବଧର୍ମ କୁହାଯାଏ । ଶମ,ଦମ,ତପ,ଶୌଚ, ସରଳତା,ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନ ଓ ଆସ୍ତିକତା ବ୍ରାହ୍ମଣର ସ୍ବଧର୍ମ । ଶୌର୍ଯ୍ଯ,ତେଜ,ଧୃତି, ଦକ୍ଷତା, ଦାନ,ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପାରଙ୍ମୁଖତା,ଈଶ୍ୱର ବିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି କ୍ଷତ୍ରିୟର ସ୍ବଭାବ ଜାତ କର୍ମ ବା ସ୍ବଧର୍ମ । କୃଷି ଗୋପାଳନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ବୈଶ୍ବର ସ୍ବଧର୍ମ ଏବଂ ପରିଚର୍ଯ୍ଯାତ୍ମକ କର୍ମ ଶୂଦ୍ରର ସ୍ବଧର୍ମ । ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରେରଣାରେ ସ୍ବଧର୍ମ ପାଳନ କଲେ ବ୍ଯକ୍ତି ପରମ ପଦ ଲାଭ କରେ । ସ୍ବଧର୍ମରେ କିଛି ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ତ୍ଯାଗକରି ପରର ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ।
ସାଂଖ୍ଯଯୋଗୀଙ୍କ ମତରେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ କର୍ମ ତ୍ଯାଗ କଲେ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଭଗବାନଙ୍କ ମତ ହେଲା – ସ୍ବଭାବ ନିୟତ କର୍ମ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ ସଂପାଦନ କଲେ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯ ଲାଭ ହୁଏ । ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବତଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏହି ମତ । ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହେଲେ ରାଗଦ୍ବେଷ ଦୂର ହୋଇ କର୍ମ ଯୋଗୀଙ୍କର ମନ ଭକ୍ତି ରସରେ ପ୍ଲାବିତ ହୁଏ । ଭକ୍ତି ବଳରେ ସେ ଭଗବାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ସ୍ବରୂପ ଉପଲବ୍ଧି କରନ୍ତି ଏବଂ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି । ପବିତ୍ର ବୁଦ୍ଧି , ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟତ୍ଯାଗ,ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବାସ, ପରିମିତ ଭୋଜନ, ଶରୀର ବାକ୍ ମନର ସଂଯମ, ସର୍ବଦା ଈଶ୍ୱରଧ୍ଯାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଅହଙ୍କାର ବଳଦର୍ପ କାମକ୍ରୋଧ ପରିଗ୍ରହତ୍ଯାଗ, ନିର୍ମମ,ଶାନ୍ତ ପ୍ରଭୃତି ଗୁଣ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରାପ୍ତିର ଉପଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ପରମାତ୍ମାଙ୍କଠାରେ ସର୍ବଦା ମନ ସ୍ଥିର ରଖିଲେ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ କଷ୍ଟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିହେବ । ଆଉ ଅହଂକାର ବଶତଃ ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ନମାନିଲେ ବିନାଶ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ । ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବେ । ଈଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କରି ତାଙ୍କୁ ଯେପରି ଚଳାନ୍ତି ସେମାନେ ସେହିପରି ଚଳିବାକୁ ମଧ୍ୟ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି । ସେଥିପାଇଁ କଥାରେ ଅଛି–
” ଦଇବ ଦଉଡି ମଣିଷ ଗାଈ
ଯେଣିକି ଟାଣିଇ ତେଣିକି ଯାଇ । ”
ତେଣୁ ସର୍ବଭାବରେ ସେହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କର ଶରଣ ନେଲେ ପରମଶାନ୍ତି ଓ ନିତ୍ୟଧାମ ଲାଭ ହେବ ।
ଶେଷରେ ଭଗବାନ କହିଲେ-ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କରେ ମୋକ୍ଷଲାଭ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି । ମାତ୍ର ସେ ସବୁରେ ନ ଭ୍ରମି ଏକମାତ୍ର ପରମପୁରୁଷଙ୍କର ଶରଣାଗତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋକ୍ଷଲାଭ ହୁଏ । ଗୀତା ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶେଷ ଉପଦେଶ ହେଲା *ଅଚଳା ଭକ୍ତି ଦ୍ବାରା ବ୍ରହ୍ମପ୍ରାପ୍ତି ସହଜ* । ଜ୍ଞାନଯୋଆ,ଧ୍ଯାନଯୋଗ ବା କର୍ମଯୋଗ ଯେକୌଣସି ଯୋଗ ସାଧନାରେ ଅଚଳା ଭକ୍ତି ନମିଶିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ । ଗୀତା ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ଗୀତା ପାଠର ଫଳ ଓ ଗୀତା ବ୍ଯାଖ୍ଯାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ୍ କହିଅଛନ୍ତି । ଗୀତାଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ଯୟନ ଓ ମନନଦ୍ବାରା ବ୍ଯକ୍ତି ମନରେ ଭକ୍ତିର ସଞ୍ଚାର ହୁଏ । ସେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ କର୍ମଯୋଗ ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷଲାଭ କରେ । ଏଣୁ କଥିତ ଅଛି –ବୁଝ ନ ବୁଝ ପଢ଼ ଗୀତା …..
ଶେଷରେ ଅର୍ଜୁନ ସ୍ବୀକାର କରିଛନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ମନରୁ ମୋହ ଦୂର ହେଲା । ସେ ଅବିଚଳିତ ରହି ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ ।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ- ବ୍ଯାସଦେବଙ୍କ ଦୟାରୁ ସେ ଗୀତା ଶାସ୍ତ୍ରର ସମସ୍ତ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ବ ଶୁଣିପାରିଲେ ଓ ବିଶ୍ବରୂପ ଦର୍ଶନ କରି ପାରିଲେ । ସେ ସବୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ବାରମ୍ବାର ଉଲ୍ଲସିତ ଓ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଉଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଶେଷ ମତ ହେଲା- ଯେଉଁ ପକ୍ଷରେ ଯୋଗେଶ୍ବର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଧନୁର୍ଦ୍ଧର ଅର୍ଜୁନ ଅଛନ୍ତି ସେ ପକ୍ଷର ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ନିଶ୍ଚିତ ।।
ସମାପ୍ତ
ସଂଗ୍ରାହକ — କବିକମଳ ନରେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ ବେହେରା,
ସମ୍ପାଦକ – ମୋ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଆଳଦା, ଖଇରା, ବାଲେଶ୍ଵର,
